پیشنهادات راهبردی بخش‌خصوصی برای افزایش تاب‌آوری در تجارت غذا

معاونت مطالعات اقتصادی و آینده‌پژوهی اتاق تهران در گزارشی تحلیلی با عنوان «تحول جایگاه منطقه‌ای ایران در تجارت غذا؛ از برتری صادراتی تا وابستگی ساختاری واردات» به بررسی وضعیت تجارت صنایع غذایی ایران و ارائه راهکارهای افزایش صادرات در این حوزه پرداخته‌است. این گزارش، روند تجارت محصولات کشاورزی و غذایی ایران با پانزده کشور همسایه را بررسی کرده و نشان می دهد که مهمترین تحول این دوره، نه تنها کاهش توان صادراتی ایران نبوده، بلکه افزایش وابستگی ساختاری واردات و تمرکز فزاینده شبکه تامین بوده است.

معاونت مطالعات اقتصادی و آینده‌پژوهی اتاق تهران در تازه‌ترین گزارش تحلیلی-راهبردی خود در تلاش است تا جایگاه ایران در تجارت منطقه‌ای غذا را بر پایه داده‌های گمرک جمهوری اسلامی ایران در بازه زمانی سال‌‌های 1395 تا 1404 با رویکردی چندبعدی ارزیابی کند. این پژوهش، علاوه‌بر بررسی روند صادرات، تغییرات واردات متقابل، تحول جایگاه ایران در چهار مقطع تاریخی متمایز و میزان تاب‌آوری تجارت غذا در برابر بحران‌های اخیر منطقه را نیز در بر می‌گیرد تا تصویری مستند از موقعیت ایران در بازار منطقه‌ای ارائه کند.

بر اساس آنچه که در گزارش «تحول جایگاه منطقه‌ای ایران در تجارت غذا؛ از برتری صادراتی تا وابستگی ساختاری واردات» آمده است، جایگاه منطقه‌ای ایران در تجارت غذا از یک موقعیت مازاد تجاری در نیمه دوم دهه 1390به وضعیتی با کسری ساختاری و وابستگی فزاینده به مسیرهای محدود وارداتی تغییر یافته است.

بر اساس یافته‌های این گزارش، تراز تجاری محصولات کشاورزی و غذایی ایران با کشورهای همسایه از حدود 2.35 میلیارد دلار مازاد در سال 1396 به حدود 3.54 میلیارد دلار کسری در سال 1403 رسیده است. در این گزارش به این نکته نیز اشاره شده است که تغییر جایگاه ایران در تجارت غذا به‌غیر از افت صادرات، نتیجه رشد شتابان واردات کالاهای اساسی و نهاده‌های تولید غذا بوده است. طبق داده‌های رسمی گمرک، در بازه زمانی مورد بررسی در این پژوهش، امارات متحده عربی و ترکیه به‌طور مشترک حدود 75 تا 80 درصد واردات محصولات کشاورزی و غذایی ایران از کشورهای همسایه را تامین کرده‌اند.

ارائه داده‌هایی از سهم کشورهای همسایه از صادرات و واردات محصولات کشاورزی، سناریوهای آسیب‌پذیری صنعت و راهکارها و اولویت‌های تاب‌آوری تجارت صنایع غذایی برخی دیگر از موضوعاتی است که معاونت مطالعات اقتصادی و آینده‌پژوهی اتاق تهران به آن پرداخته است.

در بخش دیگری از گزارش، ظرفیت‌های صنعت غذای ایران در مقایسه با کشورهای همسایه مورد ارزیابی قرار گرفته و عنوان شده که خلیج فارس و دریای عمان مهم‌ترین کانون کسری تجاری ایران در حوزه غذا هستند؛ این منطقه در سال 1403 حدود 4.15 میلیارد دلار کسری تجاری برای ایران ایجاد کرده و ارزش واردات محصولات کشاورزی و غذایی از آن نیز به حدود 5.4 میلیارد دلار رسیده است.

در این گزارش، بحران ژئوپلیتیک در سال‌های 1404 و 1405 به‌عنوان آزمون تاب‌آوری ساختار تجارت غذایی ایران مطرح شده و اتاق تهران برای ارتقای سطح تاب‌آوری در این حوزه، شش پیشنهاد سیاست‌گذاری را ارائه کرده است. این پیشنهادات شامل تعیین سقف مشخص برای سهم هر کشور در تامین کالاهای اساسی غذایی و نهاده‌های راهبردی، توسعه کریدورهای جایگزین زمینی و ریلی به‌ویژه از مسیر ترکیه، روسیه، قزاقستان و ترکمنستان، ایجاد ذخایر راهبردی نهاده‌های کشاورزی با افق حداقل دو تا چهار ماه مصرف، حفظ و تعمیق بازارهای صادراتی عراق و افغانستان به‌عنوان مهم‌ترین مقاصد صادرات محصولات کشاورزی و غذایی ایران، تنوع‌بخشی به منابع جهانی تامین نهاده‌های دامی و روغنی و استقرار نظام پایش مستمر تمرکز منطقه‌ای و انتشار دوره‌ای شاخص‌های هشدار زودهنگام می‌شود.

معاونت مطالعات اقتصادی و آینده‌پژوهی اتاق تهران، هدف از این پیشنهادات را کاهش تمرکز واردات و مدیریت ریسک، افزایش تاب‌آوری شبکه تامین، کاهش آسیب‌پذیری در برابر اختلالات کوتاه‌مدت و پشتیبانی از تصمیم‌گیری مبتنی‌بر داده عنوان کرده است.

گزارش «تحول جایگاه منطقه‌ای ایران در تجارت غذا؛ از برتری صادراتی تا وابستگی ساختاری واردات» را از اینجا دریافت و مطالعه کنید.